Opublikowano: 28.02.2014

Ciupaga i kierpce, czyli kultura podhalańska

Polska to kraj wielu grup etnograficznych, wielu kultur, a nawet coraz więcej narodowości. W słowniku – definicja górali brzmi: ”mieszkańcy terenów podgórskich i obszarów górskich”. Czyli w ogólnym znaczeniu w Polsce rozróżniamy górali śląskich i górali małopolskich. Ja chciałabym przybliżyć Państwu sylwetkę górali małopolskich, a dokładnie podhalańskich.

Podhale, widok z polany Tarasówka (Małe Ciche) Foto: Wikipedia

, widok z polany Tarasówka (Małe Ciche)
Foto: Wikipedia

Góry. . Podhale. Tak, to właśnie Podhale było powodem do napisania tego artykułu. Ten właśnie obszar Polski jest od paru lat obiektem moich zainteresowań. Jego kultura, język, ludzie, którzy go zamieszkują – to wszystko mnie inspiruje. Dlaczego? Może po części z kwestii rodzinnych, ponieważ moja babcia urodziła się i do wieku dorosłego mieszkała na Podhalu, potem przeprowadziła się do Krakowa. Może właśnie dlatego, że jak przyjeżdżałam do niej na wakacje, opowiadała mi o ich życiu,  i dzięki jej „zaciąganiu” –  tak spodobała mi się gwara podhalańska. A może dlatego, że właśnie tam ludzie są gościnni, uprzejmi i zawsze uśmiechnięci, nigdy nie narzekają. Właśnie te cechy sprawiły, że chcę się z Państwem podzielić moją wiedzą, doświadczeniami i subiektywnymi odczuciami na temat tej bardzo interesującej, choć przez wielu ocenianej dość nisko grupy.

Podhale – to obszar położony najbliżej Tatr, na północ od Nowego Targu.  Podhalanie zaczęli napływać z Małopolski i stosunkowo późno osiedlili się w górach. Polski historyk, Jerzy Szujski, stwierdził na podstawie gwary podhalańskiej, że Podhalanie – to wynik mieszania się ludności niemieckiej i słowiańskiej.

Myślę, że najbardziej rozwinięta kultura jest  u górali podhalańskich. Jest ona oryginalna, charakterystyczna, a zarazem bardzo dużo jest w niej wpływów obcych.

Strój góralski Pierwszym elementem kultury jest . Ubiór górali jest bardzo ważny ich życiu. Mimo, że Podhalanie na co dzień ubierają się zupełnie tak jak my (ubierają go tylko w święta i na ważne uroczystości), chciałabym wspomnieć o nim, bo myślę, że jest on dość charakterystyczny i grzechem byłoby, gdybym go pominęła. U mężczyzny wygląda on następująco: czarny, filcowy kapelusz na boku z ptasim piórkiem, lniana koszula z kołnierzykiem, , czyli ozdobiona haftem peleryna, szeroki pas, obcisłe spodnie z białego sukna ozdobione parzenicami i pomponami (przez górali zwane portkami) i kierpce (najbardziej znana przez nas część ubioru góralskiego) przywiązane do nóg rzemiennymi paskami. Ubiór kobiety jest bardzo kolorowy, przeważają w nim kolory niebieski i czerwony. Myślę, że przy opisywaniu stroju kobiecego muszę zacząć od korali, bo to z nimi najbardziej utożsamiamy góralki. A więc naturalne, intensywnie czerwone korale, następnie śnieżnobiała koszula z cienkiego płótna, ozdobiona białym haftem, gorset ozdobiony barwnym haftem i sznurowany szeroką wstążką, szeroka spódnica szyta z kwiecistego materiału i oczywiście tak samo jak w przypadku mężczyzn na nogach noszą kierpce.

Kolejny elementem składającym się na kulturę góralską jest gwara. U górali podhalańskich jest ona dość specyficzna. Nie będę się zagłębiać w tajniki gramatyczne tej gwary, ponieważ szczerze mówiąc nie interesuje mnie ona aż tak bardzo, bardziej chciałabym się skupić na fonetyce. Jeśli mówimy o gwarze podhalańskiej od razu na myśl przychodzi nam mazurzenie i bardzo dobrze, ponieważ jest to najbardziej charakterystyczna część gwary góralskiej. Mazurzenie jest to wymiana spółgłosek, czyli zamiast mówić „sz” mówią „s”, „cz” mówią jako „c” i „ż” jako „z”. Następnym bardzo wyraźnym elementem w tej gwarze jest udźwięcznianie międzywyrazowe np. „nieg idzie, cyź nie wiedzioł? ( czyś nie wiedział?), nidz nie godoł (nic nie mówił). Do dziś górale spółgłoskę „ch” wymawiają jako „k”. Również ubezdźwięcznienie głoski „h” jest bardzo popularne np. hodziyli (chodzili) wymawiają jak odziyli. U starszego pokolenia, co słyszałam również u mojej babci, można usłyszeć tzw. ł przedniojęzykowe (cłowiyk brzmi jak clowiyk) oraz miękkie „l” przed samogłoską „e” np. w skalie (w skale).

Oprócz, jak widać, bardzo ciekawej fonetyki górale mają bardzo ciekawe zwyczaje językowe, czyli system zwrotów grzecznościowych. Ja przytoczę tylko część z nich, które funkcjonują do dnia dzisiejszego.

Gdy jakaś osoba przychodzi do cudzego domu mówi: „Niek będzie pokwalony Jezus Krystus”, na co domownicy odpowiadają „Na wieki wieków”. Gdy się żegnamy i wychodzimy mówimy: „Ostońcie z Bogiem”, na co odpowiada się: „Boze Wos prowadz”. Podziękowanie wyrażają słowami: „Bog Wom zapłoć”. Do osób w podobnym wieków, nawet jeśli jest to obca osoba, górale zwracają się prze „wy”, ale coraz więcej dzieci mówi per ty, natomiast do osób starszych mówi się w drugiej osobie liczby mnogiej, czyli np.: Kaz to idziecie? (Gdzie Pan/Pani idzie?). W rozmowach o sąsiadach nie używa się nazwisk, ale jeśli rozmawiamy o danej osobie powie się : „Jozek od Bani” zamiast Józef Bania.

Dla górali również bardzo charakterystyczny jest taniec. Tradycje tańców góralskich wywodzą się w dużej mierze ze zwyczajów pasterzy wołoskich. Dlatego też tańce te wykonują przede wszystkim mężczyźni, ponieważ pokazują one siłę i zręczność tancerzy. Kiedyś w trakcie tańca, miał za zadanie oczarować swoją partnerkę, pokazując umiejętności, dlatego rola kobiety w tańcu jest często dekoracyjna. Głównymi tancerzami są mężczyźni , co widać w tańcu zbójnickim.

niewiele się różni od naszej. Bazuje ona głównie na ziemniakach, kwaszonej kapuście, bundzu (twaróg) i oscypku. Wartą podkreślenia tradycją jest to, że kiszenie kapusty w regionie podhalańskim odbywa się w beczkach, wyłożonych liśćmi i ugniatają ją na boso kobiety, najczęściej dziewice albo panny.

Jak widać życie górali jest bardzo ciekawe i warte uwagi, dlatego zachęcam do przeczytania drugiej części mojego artykułu, ukazującej tradycje świąteczne, które przetrwały do dziś na Podhalu.

VN:F [1.9.22_1171]
OCEŃ ARTYKUŁ
Wynik: 8.2/10 (wszystkich: 5)
Ciupaga i kierpce, czyli kultura podhalańska, 8.2 out of 10 based on 5 ratings
Polub Gazetę Bałtycką na Facebooku:

Autor

Anna Gawrońska

- dziennikarka. Z zamiłowania fotografka. Miłośniczka siatkówki i filmu.

Dodaj komentarz

XHTML: Można użyć znaczników html: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>